بیش فعالی کودکان چیست؟ علائم، علت و روش های درمان ADHD

وقتی کودکی مدام در حال حرکت است، وسط صحبت دیگران می پرد، وسایلش را فراموش می کند یا نمی تواند تکالیف خود را تا پایان انجام دهد، ممکن است اطرافیان خیلی زود او را «بیش فعال» بنامند.

اما هر کودک پرتحرک، بی قرار یا حواس پرت، ADHD ندارد.

بعضی کودکان به طور طبیعی انرژی بیشتری دارند، زودتر هیجان زده می شوند یا برای انجام کارهای طولانی به کمک بیشتری نیاز دارند. این ویژگی ها زمانی می توانند نشانه اختلال نقص توجه و بیش فعالی باشند که برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا کنند، در محیط های مختلف دیده شوند و عملکرد کودک را در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی مختل کنند.

بیش فعالی کودکان یا ADHD فقط به معنی فعالیت بدنی زیاد نیست. برخی کودکان بیش از همه با بی توجهی، فراموشکاری و بی نظمی روبه رو هستند و ممکن است تحرک غیرعادی زیادی نداشته باشند. بعضی دیگر بیشتر رفتارهای تکانشی و بی قراری نشان می دهند و گروهی نیز ترکیبی از هر دو الگو را تجربه می کنند.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا، ADHD را یکی از اختلالات عصبی رشدی شایع دوران کودکی معرفی می کند. کودک دارای ADHD ممکن است در توجه کردن، کنترل رفتارهای تکانشی یا تنظیم میزان فعالیت خود مشکل داشته باشد. این نشانه ها می توانند روی درس، رابطه با دوستان و فضای خانواده اثر بگذارند.

بیش فعالی نتیجه تنبلی، تربیت بد یا لجبازی کودک نیست. کودک نیز معمولا رفتارهای خود را با هدف آزار دادن والدین یا معلم انجام نمی دهد. به همین دلیل، سرزنش، مقایسه، تنبیه یا تکرار جمله هایی مانند «کمی تمرکز کن» و «آرام بنشین» به تنهایی مشکل را برطرف نمی کند.

شناخت درست نشانه ها به والدین کمک می کند به جای برچسب زدن، نیاز واقعی کودک را بشناسند. ارزیابی تخصصی نیز مشخص می کند آیا رفتارهای کودک با ADHD مرتبط هستند یا ممکن است از اضطراب، مشکلات خواب، اختلال یادگیری، فشارهای خانوادگی یا عوامل دیگری ناشی شده باشند.

تشخیص بیش فعالی با یک تست آنلاین، چند رفتار پراکنده یا مشاهده کوتاه کودک انجام نمی شود. طبق راهنمای CDC، تشخیص ADHD فرایندی چندمرحله ای است و بعضی مشکلات مانند اضطراب، افسردگی، مشکلات خواب و اختلالات یادگیری می توانند نشانه هایی شبیه ADHD ایجاد کنند.

در این مقاله بررسی می کنیم بیش فعالی در کودکان چیست، چه تفاوتی با پرانرژی بودن دارد، علائم آن در خانه و مدرسه چگونه دیده می شوند و چه روش هایی برای درمان و مدیریت ADHD وجود دارند.

همچنین توضیح می دهیم روانشناس کودک، والدین و مدرسه چگونه می توانند به کودک کمک کنند و چه زمانی بررسی پزشک یا روانپزشک کودک ضروری است.

توجه: این مقاله برای افزایش آگاهی والدین نوشته شده و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی نیست.

“ADHD is a developmental disorder marked by persistent symptoms of inattention, hyperactivity, and impulsivity.”

ترجمه: ADHD یک اختلال رشدی است که با نشانه های مداوم بی توجهی، بیش فعالی و تکانشگری شناخته می شود. — موسسه ملی سلامت روان آمریکا

خلاصه سریع

بیش فعالی کودکان یا ADHD یک اختلال عصبی رشدی است که معمولا با سه گروه نشانه شناخته می شود:

• بی توجهی
• بیش فعالی
• تکانشگری

همه کودکان مبتلا به ADHD علائم یکسانی ندارند. بعضی از کودکان بیشتر بی توجه و فراموشکارند، برخی تحرک و تکانشگری بیشتری دارند و بعضی نیز ترکیبی از این نشانه ها را نشان می دهند.

برای مطرح شدن احتمال ADHD، نشانه ها باید:

• مداوم باشند؛
• از رفتار معمول کودکان هم سن شدیدتر باشند؛
• در بیش از یک محیط، مانند خانه و مدرسه دیده شوند؛
• روی درس، روابط، نظم روزانه یا آرامش خانواده اثر بگذارند.

CDC نیز تاکید می کند که مشکل موقت در تمرکز یا رفتار برای کودکان طبیعی است؛ اما در ADHD نشانه ها ادامه پیدا می کنند، می توانند شدید باشند و در خانه، مدرسه یا ارتباط با دوستان مشکل ایجاد کنند.

درمان بیش فعالی کودکان یک نسخه ثابت برای همه ندارد. مسیر درمان ممکن است شامل آموزش والدین، رفتاردرمانی، همکاری با مدرسه، اصلاح برنامه خواب و فعالیت و در برخی کودکان دارودرمانی زیر نظر پزشک یا روانپزشک کودک باشد.

در کودکان پیش دبستانی، آموزش والدین و رفتاردرمانی معمولا از نخستین مداخلات پیشنهادی هستند. انتخاب درمان باید براساس سن، شدت علائم، مشکلات همراه و شرایط خانواده انجام شود.

کودک بیش فعال، بدرفتار یا تنبل نیست

یکی از آسیب زننده ترین اتفاق ها برای کودک دارای ADHD این است که رفتارهای او به ویژگی های شخصیتی منفی نسبت داده شوند.

ممکن است کودک بارها این جمله ها را بشنود:

• «چرا هیچ وقت گوش نمی دهی؟»
• «تو خیلی تنبلی.»
• «همیشه می خواهی شلوغ کنی.»
• «اگر بخواهی، می توانی تمرکز کنی.»
• «ببین بقیه بچه ها چقدر منظم هستند.»

شنیدن مداوم این جمله ها می تواند روی اعتماد به نفس کودک اثر بگذارد. کودک ممکن است به مرور خودش را ضعیف، بی مسئولیت یا دوست نداشتنی بداند؛ در حالی که بخشی از رفتارهای او به دشواری در توجه، برنامه ریزی و کنترل تکانه مربوط است.

این موضوع به معنی نادیده گرفتن قوانین یا پذیرش هر رفتاری نیست. کودک همچنان به مرزهای روشن، مسئولیت متناسب با سن و پیامدهای قابل پیش بینی نیاز دارد. تفاوت در این است که والدین به جای تحقیر و تنبیه، از ساختار، آموزش و تقویت رفتارهای مطلوب استفاده کنند.

ما در آوای درون تلاش می کنیم رفتار کودک را جدا از شخصیت او ببینیم. ممکن است یک رفتار نیازمند اصلاح باشد، اما این موضوع به معنی بد بودن یا ناتوان بودن کودک نیست.

 

بیش فعالی در کودکان چیست؟

بیش فعالی در زبان روزمره معمولا برای توصیف کودکی استفاده می شود که تحرک زیادی دارد، زیاد صحبت می کند یا به سختی آرام می نشیند. اما اصطلاح علمی دقیق تر، اختلال نقص توجه و بیش فعالی یا ADHD است.

ADHD مخفف عبارت Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder است. این اختلال در گروه اختلالات عصبی رشدی قرار می گیرد و می تواند بر توجه، کنترل تکانه، تنظیم فعالیت، برنامه ریزی و انجام کارهای روزانه کودک اثر بگذارد.

نکته مهم این است که ADHD فقط به معنی تحرک زیاد نیست. بعضی کودکان دارای ADHD بیشتر با بی توجهی، فراموشکاری، بی نظمی یا تمام نکردن کارها روبه رو هستند و ممکن است از نظر ظاهری بسیار آرام باشند.

موسسه ملی سلامت روان آمریکا سه الگوی اصلی برای ADHD معرفی می کند:

• الگوی غالبا بی توجه
• الگوی غالبا بیش فعال و تکانشگر
• الگوی ترکیبی

در الگوی بی توجه، کودک ممکن است در دنبال کردن دستورها، تمرکز روی تکلیف، به خاطر سپردن کارها و نظم دادن به وسایل خود مشکل داشته باشد. در الگوی بیش فعال و تکانشگر، بی قراری، حرف زدن زیاد، قطع کردن صحبت دیگران و ناتوانی در صبر کردن بیشتر دیده می شود. در الگوی ترکیبی نیز نشانه های هر دو گروه وجود دارند.

وجود چند مورد از این رفتارها برای تشخیص ADHD کافی نیست. بیشتر کودکان گاهی حواس پرت می شوند، وسایل خود را گم می کنند یا نمی توانند برای مدت طولانی آرام بمانند. تفاوت اصلی در شدت، تداوم و اثر رفتارها بر زندگی کودک است.

برای مطرح شدن احتمال ADHD، نشانه ها باید معمولا:

• برای چند ماه ادامه داشته باشند؛
• متناسب با سن کودک نباشند؛
• در بیش از یک محیط دیده شوند؛
• روی درس، روابط یا زندگی روزانه اثر منفی بگذارند.

براساس معیارهای معرفی شده از سوی NIMH، علائم ADHD باید از دوران کودکی شروع شده باشند، دست کم شش ماه ادامه پیدا کنند، در دو یا چند محیط دیده شوند و عملکرد اجتماعی یا تحصیلی کودک را مختل کنند.

آیا کودکی که آرام است می تواند ADHD داشته باشد؟

بله. یکی از برداشت های نادرست این است که کودک دارای ADHD حتما باید مدام بدود، از صندلی بلند شود یا شلوغ کند.

در نوع غالبا بی توجه، ممکن است کودک آرام، کم حرف یا حتی خجالتی به نظر برسد؛ اما در انجام تکلیف، دنبال کردن صحبت معلم، به خاطر سپردن وسایل و نظم دادن به کارها با مشکل روبه رو باشد.

این کودکان گاهی به اشتباه تنبل، بی انگیزه یا خیال پرداز شناخته می شوند. چون رفتار آنها مزاحمت زیادی برای دیگران ایجاد نمی کند، احتمال دارد مشکلشان دیرتر مورد توجه قرار بگیرد.

در دختران نیز الگوی بی توجه ممکن است بیشتر از رفتارهای آشکار بیش فعالی دیده شود. به همین دلیل، ارزیابی باید فقط براساس تحرک ظاهری کودک انجام نشود. NIMH اشاره می کند که پسران معمولا نشانه های بیش فعالی و تکانشگری بیشتری نشان می دهند، در حالی که دختران ممکن است بیشتر با الگوی بی توجه تشخیص داده شوند.

پیش فعال یا بیش فعال؛ کدام درست است؟

املای درست این واژه در فارسی بیش فعال است.

«بیش» در این ترکیب به معنای بیشتر بودن میزان فعالیت یا تکانشگری نسبت به سطح مورد انتظار سن و موقعیت است. عبارت «پیش فعال» یک اشتباه رایج نوشتاری است و اصطلاح علمی محسوب نمی شود.

با این حال، حتی استفاده از عبارت «کودک بیش فعال» نیز باید با احتیاط انجام شود. بهتر است کودک را با اختلال تعریف نکنیم و از عبارت هایی مانند این موارد استفاده کنیم:

• کودک دارای ADHD
• کودک دارای علائم بیش فعالی
• کودک با مشکلات توجه و کنترل تکانه
• کودک نیازمند ارزیابی از نظر ADHD

میان جمله «این کودک بیش فعال است» و «این کودک در کنترل توجه و رفتار خود به کمک بیشتری نیاز دارد» تفاوت زیادی وجود دارد.

جمله اول ممکن است به یک برچسب ثابت تبدیل شود، اما جمله دوم رفتار کودک را توضیح می دهد و مسیر حمایت را باز می گذارد.

فرق کودک پرانرژی با کودک بیش فعال چیست؟

کودکان پرانرژی ممکن است زیاد بازی کنند، صحبت کنند، بدوند یا از فعالیت های بدنی لذت ببرند. داشتن انرژی زیاد به تنهایی یک اختلال محسوب نمی شود.

کودک پرانرژی معمولا در موقعیت هایی که ساختار روشن دارند، می تواند رفتار خود را بهتر تنظیم کند. برای مثال، ممکن است در حیاط مدرسه بسیار فعال باشد، اما هنگام قصه شنیدن، بازی مورد علاقه یا انجام یک فعالیت کوتاه بتواند آرام بماند.

در ADHD، مشکل فقط میزان انرژی نیست. کودک ممکن است حتی زمانی که می داند باید آرام باشد، در مهار حرکت یا رفتار خود مشکل داشته باشد. همچنین ممکن است بی توجهی یا تکانشگری روی درس، دوستی ها و رابطه او با خانواده اثر بگذارد.

مثال اول؛ کودک پرانرژی

کودکی را در نظر بگیرید که در مهمانی زیاد می دود و بازی می کند، اما وقتی والد با آرامش از او می خواهد برای صرف غذا بنشیند، می تواند برای مدت متناسب با سن خود این کار را انجام دهد.

این کودک ممکن است فقط انرژی زیادی داشته باشد و رفتار او بخشی از ویژگی های طبیعی سنش باشد.

مثال دوم؛ احتمال ADHD

کودک دیگری ممکن است در خانه، مدرسه، مهمانی و کلاس ورزشی به سختی منتظر نوبت بماند، وسط صحبت دیگران بپرد، وسایل خود را مرتب گم کند و نتواند دستورهای کوتاه را تا پایان دنبال کند.

اگر این الگو مداوم باشد و عملکرد کودک را مختل کند، ارزیابی تخصصی می تواند به روشن شدن علت کمک کند.

مثال سوم؛ نوع بی توجه

کودکی ممکن است آرام روی صندلی بنشیند، اما هنگام صحبت معلم به نظر برسد در دنیای دیگری است. تکلیف را ناقص تحویل دهد، کتاب هایش را جا بگذارد و برای شروع هر فعالیت به چند بار یادآوری نیاز داشته باشد.

این کودک ممکن است از نظر ظاهری «بیش فعال» نباشد، اما علائم بی توجهی نیازمند بررسی داشته باشد.

CDC تاکید می کند که کودکان ممکن است گاهی در تمرکز یا رفتار مشکل داشته باشند، اما در ADHD این نشانه ها ادامه پیدا می کنند، می توانند شدید باشند و در خانه، مدرسه یا رابطه با دوستان اختلال ایجاد کنند.

آیا تمرکز کودک روی بازی مورد علاقه، ADHD را رد می کند؟

خیر. گاهی والدین می گویند کودک ساعت ها بازی یا کارتون مورد علاقه خود را دنبال می کند، پس نمی تواند ADHD داشته باشد.

در ADHD مشکل همیشه «نداشتن تمرکز» نیست؛ بلکه ممکن است کودک در تنظیم و جابه جا کردن توجه مشکل داشته باشد. فعالیت های جذاب، سریع یا پاداش دهنده ممکن است توجه کودک را بیشتر حفظ کنند، در حالی که تکلیف مدرسه یا کارهای تکراری برای او بسیار دشوار باشند.

بنابراین، تمرکز بالا روی بازی یا یک موضوع مورد علاقه، به تنهایی ADHD را تایید یا رد نمی کند. آنچه اهمیت دارد، الگوی کلی توجه و عملکرد کودک در موقعیت های مختلف است.

آیا با یک پرسشنامه می توان بیش فعالی را تشخیص داد؟

پرسشنامه های استاندارد می توانند بخشی از فرایند ارزیابی باشند، اما به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیستند.

تشخیص ADHD ممکن است شامل این موارد باشد:

• گفت وگو با والدین
• بررسی سابقه رشد کودک
• دریافت گزارش معلم
• بررسی رفتار در خانه و مدرسه
• استفاده از پرسشنامه های استاندارد
• ارزیابی عملکرد تحصیلی و اجتماعی
• بررسی اضطراب، اختلال یادگیری و مشکلات خواب

CDC توضیح می دهد که آزمایش واحدی برای تشخیص ADHD وجود ندارد و مشکلاتی مانند اختلال خواب، اضطراب، افسردگی و بعضی اختلالات یادگیری نیز می توانند نشانه هایی شبیه ADHD ایجاد کنند.

به همین دلیل، تست های آنلاین فقط ممکن است به والدین نشان دهند که ارزیابی بیشتر مفید است. نتیجه آنها نباید به عنوان تشخیص نهایی یا مبنای شروع درمان و دارو استفاده شود.

واکنش مناسب والدین به احتمال بیش فعالی

وقتی والدین احتمال می دهند کودکشان ADHD دارد، بهتر است پیش از نتیجه گیری یا استفاده از برچسب، رفتارهای او را در موقعیت های مختلف ثبت کنند.

برای مثال، می توان بررسی کرد:

• کودک در چه زمان هایی تمرکز بیشتری دارد؟
• مشکل فقط هنگام تکلیف دیده می شود یا در بازی و گفت وگو هم وجود دارد؟
• معلم چه رفتاری را گزارش می کند؟
• کودک چقدر و چگونه می خوابد؟
• آیا اخیرا اضطراب یا تغییر مهمی را تجربه کرده است؟
• آیا در خواندن، نوشتن یا یادگیری مشکل دارد؟
• رفتارها چه اثری بر اعتماد به نفس و روابط او گذاشته اند؟

این اطلاعات به روانشناس یا متخصص کمک می کنند به جای تمرکز بر یک نشانه، تصویر کامل تری از شرایط کودک داشته باشد.

علائم بیش فعالی در کودکان

علائم بیش فعالی در کودکان فقط به دویدن، بالا رفتن از وسایل یا ناتوانی در آرام نشستن محدود نمی شود. ADHD می تواند در توجه، برنامه ریزی، کنترل تکانه، مدیریت زمان و ارتباط کودک با دیگران نیز دیده شود.

بعضی کودکان بیشتر بی قرار و پرتحرک هستند. بعضی دیگر ظاهری آرام دارند، اما مدام وسایلشان را گم می کنند، تکالیف را نیمه کاره رها می کنند یا هنگام صحبت مستقیم، به نظر می رسد گوش نمی دهند.

به همین دلیل، علائم ADHD معمولا در سه گروه بررسی می شوند:

• بی توجهی
• بیش فعالی
• تکانشگری

کودک ممکن است بیشتر نشانه های یکی از این گروه ها را داشته باشد یا ترکیبی از آنها را نشان دهد. CDC نیز سه الگوی غالبا بی توجه، غالبا بیش فعال و تکانشگر و نوع ترکیبی را برای بروز علائم ADHD معرفی می کند.

علائم بی توجهی در کودکان

بی توجهی به این معنا نیست که کودک هیچ وقت نمی تواند تمرکز کند. ممکن است او روی یک بازی جذاب، ساختن لگو یا تماشای برنامه مورد علاقه خود مدت زیادی متمرکز بماند، اما برای انجام تکلیف، جمع کردن وسایل یا دنبال کردن دستورهای چندمرحله ای مشکل داشته باشد.

نشانه های بی توجهی ممکن است شامل این موارد باشند:

• اشتباه های ناشی از بی دقتی در تکلیف
• ناتوانی در حفظ تمرکز تا پایان فعالیت
• نیمه کاره رها کردن تکالیف
• گوش ندادن ظاهری هنگام صحبت مستقیم
• فراموش کردن کارهای روزانه
• گم کردن کتاب، مداد، اسباب بازی یا وسایل مدرسه
• حواس پرتی با صداها و اتفاقات اطراف
• مشکل در مرتب کردن وسایل و برنامه ریزی
• اجتناب از کارهایی که تمرکز طولانی می خواهند
• نیاز مداوم به یادآوری برای شروع یا تمام کردن کار

برای مثال، ممکن است کودک بداند باید دفترش را داخل کیف بگذارد، اما در مسیر انجام کار حواسش به وسیله دیگری پرت شود. این رفتار لزوما به معنی بی مسئولیتی یا لجبازی نیست؛ ممکن است کودک در حفظ هدف و دنبال کردن مراحل کار مشکل داشته باشد.

NIMH بی توجهی را با دشواری در تمرکز، دنبال کردن دستورها، سازمان دهی کارها، مدیریت زمان، تمام کردن تکالیف و به خاطر سپردن فعالیت های روزمره توضیح می دهد.

بی توجهی در خانه چگونه دیده می شود؟

در خانه ممکن است کودک:

• لباس یا وسایلش را در نقاط مختلف رها کند.
• برای انجام کارهای ساده چند بار یادآوری بخواهد.
• هنگام آماده شدن برای مدرسه یک مرحله را فراموش کند.
• تکلیف را شروع کند، اما خیلی زود سراغ فعالیت دیگری برود.
• وسط صحبت والدین موضوع را گم کند.
• به دلیل فراموشکاری با والدین وارد تعارض شود.

در این موقعیت ها، تکرار جمله هایی مانند «چند بار باید بگویم؟» معمولا مشکل را حل نمی کند. استفاده از دستورهای کوتاه، چک لیست تصویری و تقسیم کار به مراحل کوچک می تواند کمک کننده تر باشد.

بی توجهی در مدرسه چگونه دیده می شود؟

در محیط مدرسه، نشانه ها ممکن است واضح تر شوند؛ زیرا کودک باید مدت بیشتری بنشیند، دستورهای گروهی را دنبال کند و تکالیف متعددی را مدیریت کند.

ممکن است کودک:

• توضیح معلم را از دست بدهد.
• صفحه یا سوال اشتباه را حل کند.
• تکلیف را ناقص تحویل دهد.
• وسایل مدرسه را جا بگذارد.
• دیرتر از بقیه کار را شروع کند.
• در آزمون سوال را ناقص بخواند.
• از پنجره، صداها یا حرکت همکلاسی ها حواسش پرت شود.

این رفتارها گاهی به اشتباه به کم هوشی یا بی علاقگی نسبت داده می شوند؛ در حالی که مشکل اصلی ممکن است در تنظیم توجه و مدیریت فعالیت باشد.

علائم بیش فعالی در کودکان

بیش فعالی به میزان فعالیتی اشاره دارد که با سن، موقعیت و شرایط کودک هماهنگ نیست. کودکان خردسال به طور طبیعی تحرک زیادی دارند، اما در ADHD فعالیت و بی قراری ممکن است در موقعیت هایی ادامه پیدا کند که انتظار می رود کودک برای مدت متناسب با سن خود آرام تر باشد.

نشانه های احتمالی بیش فعالی عبارتند از:

• تکان دادن مداوم دست و پا
• جابه جا شدن روی صندلی
• بلند شدن مکرر در کلاس یا هنگام غذا
• دویدن یا بالا رفتن در موقعیت نامناسب
• ناتوانی در بازی آرام
• حرف زدن بیش از حد
• ایجاد صدا هنگام انجام فعالیت
• حرکت مداوم از یک کار به کار دیگر
• بی قراری هنگام انتظار
• رفتار کردن به شکلی که گویی همیشه در حال حرکت است

کودک ممکن است واقعا تلاش کند آرام بماند، اما کنترل حرکت برای او دشوار باشد. بنابراین، عبارت هایی مانند «فقط یک جا بنشین» ممکن است برای مدت کوتاهی اثر داشته باشند، اما معمولا راهکار پایداری نیستند.

CDC توضیح می دهد که کودکان با الگوی بیش فعال و تکانشگر ممکن است زیاد تکان بخورند، حرف بزنند، نتوانند مدت زیادی بنشینند، در موقعیت نامناسب بدوند یا بالا بروند و برای انتظار کشیدن مشکل داشته باشند.

علائم تکانشگری در کودکان

تکانشگری یعنی کودک پیش از آنکه فرصت کافی برای فکر کردن به پیامد رفتار داشته باشد، واکنش نشان دهد. این کودکان ممکن است پاسخ را بدانند، اما برای صبر کردن تا پایان سوال مشکل داشته باشند.

نشانه های تکانشگری می توانند شامل این موارد باشند:

• پاسخ دادن پیش از پایان سوال
• پریدن وسط صحبت دیگران
• ناتوانی در صبر کردن برای نوبت
• گرفتن وسایل دیگران بدون اجازه
• ورود ناگهانی به بازی همسالان
• انجام کارهای خطرناک بدون توجه کافی
• قطع کردن فعالیت یا گفت وگوی دیگران
• واکنش سریع هنگام عصبانیت
• تصمیم گیری بدون فکر کردن به نتیجه
• بی صبری شدید در صف یا بازی نوبتی

این رفتارها ممکن است باعث درگیری با همکلاسی ها یا خواهر و برادر شوند. دیگران ممکن است کودک را بی ادب یا خودخواه بدانند، در حالی که مشکل اصلی می تواند در مهار پاسخ فوری باشد.

تکانشگری و رابطه با همسالان

کودک دارای تکانشگری ممکن است بخواهد با دیگران بازی کند، اما به دلیل رعایت نکردن نوبت، تغییر دادن قوانین یا قطع کردن بازی، از جمع کنار گذاشته شود.

این تجربه های تکراری می توانند روی اعتماد به نفس کودک اثر بگذارند. کودک ممکن است به تدریج فکر کند کسی او را دوست ندارد یا همیشه باعث ناراحتی دیگران می شود.

کمک به کودک فقط به گفتن «این کار را نکن» محدود نیست. او نیاز دارد مهارت هایی مانند صبر کردن، درخواست اجازه، تشخیص احساسات و توقف کوتاه پیش از عمل را به صورت مرحله ای تمرین کند.

علائم بیش فعالی در کودکان ۶ ساله

در شش سالگی، کودک وارد محیطی می شود که قوانین، تکالیف و انتظارهای بیشتری دارد. به همین دلیل، مشکلات توجه، کنترل تکانه یا تنظیم فعالیت ممکن است با شروع مدرسه واضح تر شوند.

البته هر کودک شش ساله ای که در کلاس بی قرار است یا گاهی تکلیفش را فراموش می کند، ADHD ندارد. کودکان در ابتدای ورود به مدرسه هنوز در حال یادگیری نظم، صبر و نشستن طولانی تر هستند.

علائم زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کنند که نسبت به کودکان هم سن شدیدتر باشند، برای چند ماه ادامه پیدا کنند، در بیش از یک محیط دیده شوند و عملکرد کودک را مختل کنند. معیارهای معرفی شده توسط NIMH نیز بر تداوم حداقل شش ماهه علائم، حضور آنها در دست کم دو محیط و ایجاد اختلال در عملکرد تاکید دارند.

نشانه های احتمالی ADHD در کودک ۶ ساله

در یک کودک شش ساله ممکن است این رفتارها دیده شوند:

• نمی تواند تکلیف ساده را تا پایان انجام دهد.
• برای شروع هر فعالیت به چند بار یادآوری نیاز دارد.
• وسط کلاس بارها از صندلی بلند می شود.
• حرف معلم یا همکلاسی ها را قطع می کند.
• در صف یا بازی نوبتی نمی تواند صبر کند.
• وسایل مدرسه را زیاد گم می کند.
• تکالیف را با بی دقتی انجام می دهد.
• به نظر می رسد هنگام صحبت مستقیم گوش نمی دهد.
• دستور دو یا سه مرحله ای را ناقص انجام می دهد.
• با همکلاسی ها به دلیل عجله یا تکانشگری درگیر می شود.
• فعالیت را شروع می کند، اما زود سراغ کار دیگری می رود.
• در بازی آرام یا نشستن سر میز مشکل دارد.
• بدون توجه به خطر می دود یا از وسایل بالا می رود.
• شکست یا انتظار را به سختی تحمل می کند.

کدام رفتارها در شش سالگی می توانند طبیعی باشند؟

رفتارهایی مانند خسته شدن از تکلیف طولانی، هیجان زیاد در زنگ تفریح، فراموش کردن گاه به گاه وسایل یا صحبت کردن در کلاس ممکن است در این سن دیده شوند.

تفاوت زمانی روشن تر می شود که رفتار:

• بسیار بیشتر از همسالان تکرار شود؛
• با توضیح و ساختار معمول بهبود کافی نداشته باشد؛
• در خانه و مدرسه دیده شود؛
• باعث افت درسی، درگیری یا ناراحتی کودک شود؛
• برای خانواده و معلم به یک مشکل مداوم تبدیل شده باشد.

بنابراین، تشخیص نباید فقط براساس شکایت یک روز معلم یا یک دوره کوتاه بی نظمی انجام شود.

آیا علائم ADHD در خانه و مدرسه باید یکسان باشند؟

لازم نیست شدت علائم در همه محیط ها دقیقا یکسان باشد. ساختار محیط، جذابیت فعالیت، میزان شلوغی و نوع ارتباط بزرگسال با کودک می توانند رفتار او را تغییر دهند.

برای مثال، ممکن است در خانه که کودک آزادی بیشتری دارد، بیش فعالی آشکارتر باشد. در مدرسه نیز ممکن است مشکلات توجه و انجام تکلیف بیشتر دیده شوند.

آنچه برای ارزیابی اهمیت دارد، وجود نشانه ها در بیش از یک محیط و اثر آنها بر عملکرد کودک است. اگر مشکل فقط در یک کلاس، فقط با یک معلم یا فقط در یک دوره خاص دیده می شود، باید شرایط همان محیط نیز بررسی شود.

چه رفتارهایی ممکن است شبیه بیش فعالی باشند؟

بعضی شرایط می توانند نشانه هایی شبیه ADHD ایجاد کنند یا علائم آن را تشدید کنند:

• خواب ناکافی
• اضطراب کودک
• فشار و تنش خانوادگی
• اختلال یادگیری
• مشکل شنوایی یا بینایی
• افسردگی
• تجربه اتفاق پراسترس
• استفاده زیاد از صفحه نمایش
• نامتناسب بودن تکلیف با توان کودک
• مشکلات ارتباطی در مدرسه

برای همین، مشاهده چند علامت از فهرست بالا به معنی تشخیص قطعی نیست. CDC نیز تاکید می کند که ADHD آزمایش تشخیصی واحدی ندارد و مشکلات خواب، اضطراب، افسردگی و بعضی اختلالات یادگیری ممکن است علائمی مشابه ایجاد کنند.

چک لیست مشاهده والدین

والدین می توانند پیش از مراجعه، رفتار کودک را برای یک یا دو هفته بدون بازخواست یا سرزنش ثبت کنند:

این یادداشت ها به متخصص کمک می کنند رفتار کودک را در بافت واقعی زندگی او بررسی کند.

علت بیش فعالی کودکان چیست؟

بیش فعالی یا ADHD نتیجه یک عامل ساده و مشخص نیست. پژوهش ها نشان می دهند که این اختلال معمولا تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، عصبی رشدی و محیطی شکل می گیرد.

به همین دلیل، نمی توان ADHD را فقط به تربیت والدین، مصرف قند، بازی های دیجیتال یا شیطنت کودک نسبت داد.

آیا بیش فعالی ارثی است؟

ژنتیک یکی از مهم ترین عوامل شناخته شده در ADHD است. ممکن است در خانواده کودک، فرد دیگری نیز سابقه مشکلات توجه، تکانشگری، بی نظمی یا تشخیص ADHD داشته باشد.

وجود سابقه خانوادگی به این معنی نیست که کودک حتما ADHD خواهد داشت. همچنین نداشتن سابقه شناخته شده نیز این احتمال را به طور کامل رد نمی کند.

گاهی یکی از والدین بعد از ارزیابی کودک متوجه می شود که خودش نیز از دوران کودکی با فراموشکاری، بی نظمی یا دشواری در تمرکز روبه رو بوده است، اما هیچ گاه ارزیابی نشده است.

تفاوت های عصبی رشدی

ADHD یک اختلال عصبی رشدی است؛ یعنی تفاوت هایی در رشد و عملکرد بخش هایی از مغز که با توجه، برنامه ریزی و کنترل تکانه ارتباط دارند، در شکل گیری نشانه ها نقش دارند.

این توضیح به معنی آسیب دیده بودن مغز کودک نیست. کودک دارای ADHD ممکن است توانایی ها، خلاقیت و استعدادهای زیادی داشته باشد، اما برای تنظیم توجه یا رفتار خود به ساختار و حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.

NIMH توضیح می دهد که عوامل ژنتیکی و تفاوت های مربوط به رشد و عملکرد مغز از عوامل مورد بررسی در ADHD هستند، اما هنوز یک علت واحد برای این اختلال شناخته نشده است.

آیا تربیت نادرست باعث ADHD می شود؟

خیر. سبک فرزندپروری نامناسب علت اصلی ADHD محسوب نمی شود.

با این حال، نوع برخورد والدین می تواند شدت مشکلات روزمره را کمتر یا بیشتر کند. برای مثال، قوانین نامشخص، تنبیه های غیرقابل پیش بینی یا تعارض مداوم ممکن است بی نظمی و رفتارهای تکانشی کودک را تشدید کنند.

در مقابل، برنامه ثابت، دستورهای کوتاه، پیامدهای روشن و تشویق رفتارهای مطلوب می توانند به مدیریت بهتر علائم کمک کنند.

پس باید میان علت ADHD و عوامل موثر بر شدت رفتارهای کودک تفاوت قائل شویم.

آیا مصرف قند باعث بیش فعالی می شود؟

مصرف قند به تنهایی علت قطعی ADHD نیست. ممکن است بعضی خوراکی ها یا الگوی نامنظم تغذیه روی انرژی، خواب یا رفتار کودک اثر بگذارند، اما حذف قند راه تشخیص یا درمان ADHD نیست.

رژیم غذایی محدودکننده نیز نباید بدون ارزیابی پزشک یا متخصص تغذیه برای کودک اجرا شود.

والدین می توانند به جای تمرکز افراطی روی یک ماده غذایی، الگوی کلی تغذیه، خواب و فعالیت بدنی کودک را بررسی کنند.

آیا استفاده زیاد از موبایل و تبلت باعث ADHD می شود؟

استفاده زیاد از صفحه نمایش به تنهایی علت اثبات شده ADHD نیست. با این حال، استفاده بی برنامه از موبایل، تبلت و بازی های دیجیتال می تواند روی خواب، تحمل فعالیت های کم تحرک و میزان حواس پرتی کودک اثر بگذارد.

برای مثال، کودکی که تا دیر وقت بازی می کند ممکن است روز بعد خسته، بی قرار یا کم توجه باشد. این نشانه ها می توانند شبیه ADHD به نظر برسند یا مشکلات موجود را بیشتر کنند.

بنابراین، متخصص در زمان ارزیابی فقط به علائم ظاهری نگاه نمی کند و برنامه خواب، استفاده از صفحه نمایش و شرایط روزانه کودک را نیز بررسی می کند.

آیا استرس و اضطراب باعث بیش فعالی می شوند؟

اضطراب یا فشار روانی به تنهایی علت ADHD نیستند، اما می توانند نشانه هایی شبیه آن ایجاد کنند یا علائم موجود را تشدید کنند.

کودک مضطرب ممکن است:

• تمرکز پایینی داشته باشد؛
• بی قرار به نظر برسد؛
• تکالیف را فراموش کند؛
• در کلاس حواس پرت باشد؛
• از انجام کارهای دشوار اجتناب کند.

به همین دلیل، تشخیص باید میان ADHD، اضطراب، اختلال خواب و شرایط مشابه تفاوت بگذارد.

باورهای نادرست درباره علت بیش فعالی

تشخیص بیش فعالی کودکان چگونه انجام می شود؟

تشخیص ADHD با یک آزمایش خون، عکس مغز یا مشاهده چند دقیقه ای کودک انجام نمی شود.

هیچ تست آنلاین یا پرسشنامه ای نیز به تنهایی نمی تواند تشخیص قطعی بدهد. تشخیص نیازمند بررسی کامل رفتار، سابقه رشد و عملکرد کودک در محیط های مختلف است.

CDC تاکید می کند که یک آزمایش واحد برای تشخیص ADHD وجود ندارد و مشکلات دیگری مانند اضطراب، اختلال خواب و اختلالات یادگیری می توانند علائم مشابهی ایجاد کنند.

چه کسی بیش فعالی کودک را تشخیص می دهد؟

بسته به ساختار خدمات درمانی، ارزیابی ممکن است توسط روانشناس کودک، روانپزشک کودک، پزشک کودکان یا تیم چندتخصصی انجام شود.

روانشناس کودک می تواند رفتار، توجه، عملکرد هیجانی، رابطه با والدین و مشکلات مدرسه را بررسی کند. اگر نیاز به ارزیابی پزشکی یا دارویی وجود داشته باشد، ارجاع به پزشک یا روانپزشک کودک ضروری است.

راهنمای NICE تاکید می کند که تشخیص ADHD باید توسط متخصصی انجام شود که آموزش و تجربه لازم در زمینه این اختلال را دارد.

مراحل ارزیابی ADHD در کودکان

۱. گفت وگو با والدین

متخصص درباره سابقه رشد و رفتار کودک سوال می کند، از جمله:

• علائم از چه زمانی شروع شده اند؟
• در چه موقعیت هایی بیشتر دیده می شوند؟
• چه اثری بر زندگی کودک دارند؟
• کودک چگونه می خوابد؟
• سابقه خانوادگی ADHD وجود دارد؟
• آیا کودک مشکلات یادگیری یا اضطراب دارد؟
• روابط کودک با همسالان چگونه است؟
• والدین برای مدیریت رفتار چه روش هایی را امتحان کرده اند؟

هدف، پیدا کردن مقصر نیست. این گفت وگو برای شناخت دقیق الگوی رفتار کودک انجام می شود.

۲. دریافت گزارش مدرسه

چون علائم ADHD باید در بیش از یک محیط بررسی شوند، گزارش معلم اهمیت زیادی دارد.

ممکن است از معلم درباره این موارد سوال شود:

• توجه کودک هنگام تدریس
• توانایی انجام تکالیف
• رعایت نوبت و قوانین کلاس
• رابطه با همکلاسی ها
• بلند شدن از صندلی
• فراموش کردن وسایل
• کیفیت و دقت تکالیف

جلسه مشترک والد، معلم و متخصص می تواند تصویر کامل تری از نقاط قوت و چالش های کودک فراهم کند.

۳. استفاده از پرسشنامه های استاندارد

متخصص ممکن است از پرسشنامه های رفتاری استفاده کند که توسط والدین و معلم تکمیل می شوند.

این پرسشنامه ها می توانند شدت و فراوانی رفتارها را مشخص کنند، اما نتیجه آنها باید در کنار مصاحبه، مشاهده و سابقه کودک تفسیر شود.

پرسشنامه یک ابزار کمکی است، نه یک برچسب قطعی.

۴. بررسی عملکرد کودک

ارزیابی فقط به شمارش علائم محدود نیست. متخصص بررسی می کند که این رفتارها چه اثری بر زندگی کودک گذاشته اند.

ممکن است علائم باعث این مشکلات شده باشند:

• افت تحصیلی
• دیر تمام کردن تکالیف
• تعارض مداوم با والدین
• درگیری با همسالان
• کاهش اعتماد به نفس
• کنار گذاشته شدن از بازی گروهی
• بی نظمی در کارهای روزانه
• احساس شکست یا ناامیدی

اگر رفتاری وجود داشته باشد اما زندگی کودک را مختل نکند، ممکن است به تنهایی برای تشخیص ADHD کافی نباشد.

۵. بررسی شرایط مشابه یا همراه

بعضی مشکلات می توانند با ADHD اشتباه گرفته شوند یا هم زمان با آن وجود داشته باشند:

• اضطراب
• افسردگی
• اختلال یادگیری
• مشکلات خواب
• اوتیسم
• مشکلات شنوایی یا بینایی
• فشار خانوادگی
• تجربه اتفاق آسیب زا
• اختلال نافرمانی مقابله ای
• مشکلات زبان و ارتباط

برای مثال، کودکی که متن درس را درست نمی خواند ممکن است از انجام تکلیف فرار کند. این رفتار شاید به اشتباه بی توجهی یا لجبازی تلقی شود، در حالی که مشکل اصلی او اختلال یادگیری است.

۶. بررسی سابقه شروع و تداوم علائم

ADHD یک الگوی گذرا و کوتاه مدت نیست. متخصص بررسی می کند که نشانه ها چه مدت ادامه داشته اند و آیا از سال های کودکی شروع شده اند.

همچنین لازم است مشخص شود که رفتارها فقط در یک دوره پراسترس دیده شده اند یا بخشی از یک الگوی پایدار هستند.

نقل قول از NICE:
“A diagnosis of ADHD should only be made by a specialist.”
ترجمه: تشخیص ADHD باید فقط توسط متخصص انجام شود.

این دومین نقل قول مقاله است. برای حفظ خوانایی و جلوگیری از شلوغ شدن متن، فقط یک نقل قول دیگر در بخش های بعدی استفاده می شود.

آیا عکس مغز یا آزمایش خون برای تشخیص ADHD لازم است؟

در حال حاضر، ADHD با آزمایش خون یا تصویربرداری مغزی معمول تشخیص داده نمی شود.

پزشک ممکن است در شرایط خاص برای بررسی یک مشکل جسمی یا رد علت های دیگر آزمایش درخواست کند، اما این آزمایش ها به خودی خود ADHD را تایید نمی کنند.

تشخیص بر پایه مجموعه اطلاعات رفتاری، رشدی، خانوادگی و آموزشی انجام می شود.

آیا تست آنلاین بیش فعالی معتبر است؟

تست های آنلاین ممکن است فقط به والدین کمک کنند متوجه شوند که بعضی رفتارها نیازمند بررسی بیشتر هستند.

اما این تست ها معمولا:

• رفتار کودک را در همه محیط ها بررسی نمی کنند؛
• شرایط مشابه را رد نمی کنند؛
• سابقه رشد را در نظر نمی گیرند؛
• نمی توانند شدت اختلال عملکرد را دقیق ارزیابی کنند.

بنابراین، نتیجه تست آنلاین نباید مبنای شروع دارو، قطع دارو یا تشخیص قطعی باشد.

والدین پیش از جلسه ارزیابی چه اطلاعاتی آماده کنند؟

بهتر است والدین این موارد را همراه داشته باشند:

• گزارش یا نظر معلم
• نمونه تکالیف مدرسه
• کارنامه یا ارزیابی تحصیلی
• فهرست مشکلات اصلی در خانه
• زمان شروع علائم
• اطلاعات خواب کودک
• سابقه پزشکی و داروهای مصرفی
• سابقه خانوادگی مشکلات توجه یا یادگیری
• اطلاعات مربوط به اضطراب یا اتفاقات اخیر خانواده
• روش هایی که تاکنون امتحان شده اند

والدین می توانند برای یک یا دو هفته، چند رفتار مشخص را ثبت کنند؛ مثلا تعداد دفعات نیمه کاره ماندن تکلیف یا زمان لازم برای آماده شدن صبحگاهی.

ثبت رفتار باید بدون سرزنش کودک انجام شود.

نقش کودک در فرایند ارزیابی

ارزیابی نباید به شکلی انجام شود که کودک احساس کند متهم یا مشکل ساز است.

متخصص با توجه به سن کودک ممکن است درباره مدرسه، دوستان، تکالیف و احساسات او گفت وگو کند.

بهتر است والدین به کودک بگویند:

«می خواهیم بفهمیم چه کارهایی برایت سخت تر است و چطور می توانیم بیشتر کمکت کنیم.»

جمله هایی مانند «می خواهیم بفهمیم چرا این قدر شلوغی» یا «می رویم ثابت کنیم بیش فعالی» می توانند اضطراب و مقاومت کودک را افزایش دهند.

درمان بیش فعالی کودکان چگونه انجام می‌شود؟

درمان بیش فعالی کودکان یک نسخه ثابت و یکسان برای همه نیست. برنامه درمان باید با توجه به سن کودک، شدت نشانه‌ها، نوع مشکلات توجه و تکانشگری، شرایط مدرسه، روابط خانوادگی و مشکلات همراه تنظیم شود.

در بعضی کودکان، آموزش والدین و رفتاردرمانی بخش اصلی درمان است. در برخی دیگر، همکاری مدرسه یا رسیدگی به اضطراب، اختلال یادگیری و مشکلات خواب نیز ضرورت دارد. برای گروهی از کودکان هم ممکن است پزشک یا روانپزشک کودک، دارودرمانی را در کنار مداخلات روانشناختی پیشنهاد کند.

بنابراین، منظور از درمان ADHD فقط آرام کردن کودک یا کاهش تحرک او نیست. هدف این است که کودک بتواند:

• توجه خود را بهتر مدیریت کند؛
• رفتارهای تکانشی را بیشتر کنترل کند؛
• تکالیف و فعالیت‌های روزانه را با نظم بیشتری انجام دهد؛
• روابط سالم‌تری با خانواده و همسالان داشته باشد؛
• تجربه شکست، سرزنش و کاهش اعتمادبه‌نفس کمتری داشته باشد.

CDC برای کودکان شش ساله و بزرگ‌تر، درمان را معمولا ترکیبی از دارو، آموزش والدین در مدیریت رفتار، رفتاردرمانی و حمایت‌های مدرسه معرفی می‌کند. انتخاب دقیق مداخلات باید متناسب با شرایط هر کودک باشد.

روش‌های اصلی درمان ADHD در کودکان

آموزش والدین برای مدیریت رفتار کودک

آموزش والدین فقط به معنی ارائه چند توصیه عمومی نیست. در این شیوه، والدین یاد می‌گیرند چگونه محیط خانه را قابل پیش‌بینی‌تر کنند، دستورهای روشن‌تری بدهند و رفتارهای مطلوب کودک را تقویت کنند.

ممکن است والدین پیش از شروع آموزش، بیشتر وقت خود را صرف تذکر دادن، بحث کردن یا تکرار دستورها کنند. این وضعیت معمولا هم والدین را خسته می‌کند و هم کودک را در معرض احساس شکست و سرزنش قرار می‌دهد.

در آموزش والدین معمولا روی این مهارت‌ها کار می‌شود:

• مشخص کردن چند قانون محدود و روشن
• دادن دستور کوتاه و یک‌مرحله‌ای
• برقراری تماس چشمی پیش از بیان درخواست
• تقسیم کارهای دشوار به مراحل کوچک
• تشویق سریع و مشخص رفتار مطلوب
• استفاده از پیامدهای قابل پیش‌بینی و غیرتنبیهی
• تنظیم برنامه صبح، تکلیف، بازی و خواب
• خودداری از سخنرانی و تذکرهای طولانی
• کاهش درگیری‌های تکراری میان والد و کودک
• هماهنگ کردن روش برخورد والدین با یکدیگر

برای مثال، جمله «برو اتاقت را جمع کن، لباس‌هایت را بپوش، کیفت را آماده کن و بعد بیا صبحانه بخور» ممکن است برای کودک دارای مشکلات توجه دشوار باشد.

دستور مناسب‌تر می‌تواند این باشد:

«اول لباس مدرسه را بپوش. وقتی تمام شد، به من بگو.»

پس از انجام مرحله اول، دستور بعدی داده می‌شود. به این ترتیب، کودک با مجموعه‌ای طولانی از درخواست‌ها روبه‌رو نمی‌شود.

آموزش والدین در مدیریت رفتار، یکی از مداخلات اصلی توصیه‌شده برای کودکان دارای ADHD است و شامل تمرین مهارت‌ها میان جلسات و بررسی پیشرفت خانواده با درمانگر می‌شود.

رفتاردرمانی برای بیش فعالی کودکان

رفتاردرمانی به کودک و خانواده کمک می‌کند رفتارهای هدف را به شکل قابل مشاهده و قابل اندازه‌گیری تعریف کنند.

به جای هدف مبهمی مانند «کودک باید منظم شود»، ممکن است یک هدف روشن تعیین شود:

«کودک طی این هفته، هر شب دفتر و مداد خود را با یک یادآوری داخل کیف بگذارد.»

رفتار مطلوب پس از انجام، با توجه مثبت، تشویق کلامی یا امتیاز مشخص تقویت می‌شود. اگر کودک موفق نشود، هدف و شرایط بررسی می‌شوند؛ نه اینکه شخصیت کودک زیر سوال برود.

رفتاردرمانی ممکن است روی این حوزه‌ها تمرکز کند:

• شروع کردن تکلیف
• کامل کردن فعالیت
• صبر کردن برای نوبت
• کاهش قطع کردن صحبت دیگران
• رعایت قوانین خانه
• کنترل واکنش‌های سریع
• بهبود رابطه با خواهر، برادر یا همسالان
• افزایش مهارت حل مسئله
• مدیریت خشم و ناکامی
• افزایش اعتمادبه‌نفس

رفتاردرمانی به معنی خاموش کردن انرژی یا تغییر شخصیت کودک نیست. هدف این است که کودک مهارت‌های لازم برای مدیریت رفتار و سازگاری بهتر با محیط را یاد بگیرد.

نقش مدرسه در درمان بیش فعالی

بخش قابل توجهی از دشواری‌های کودک دارای ADHD در مدرسه آشکار می‌شود. بنابراین، درمان فقط در اتاق مشاوره یا خانه کامل نمی‌شود.

معلم و مدرسه می‌توانند با تغییرات ساده اما هدفمند کمک کنند:

• نشاندن کودک نزدیک معلم و دور از محرک‌های زیاد
• تقسیم تکلیف به بخش‌های کوتاه‌تر
• ارائه دستورهای ساده و مرحله‌ای
• بررسی اینکه کودک دستور را متوجه شده است
• دادن بازخورد سریع و مشخص
• استفاده از برنامه تصویری روزانه
• در نظر گرفتن استراحت کوتاه میان فعالیت‌ها
• تعیین هدف‌های رفتاری قابل اندازه‌گیری
• خودداری از تحقیر کودک مقابل کلاس
• گزارش منظم و کوتاه به والدین

هدف از حمایت مدرسه، آسان کردن غیرمنصفانه تکالیف نیست. هدف، فراهم کردن شرایطی است که کودک بتواند توانایی واقعی خود را نشان دهد.

درمان بیش فعالی در کودکان زیر ۶ سال

در کودکان زیر شش سال، رفتاردرمانی و آموزش والدین معمولا نخستین گزینه درمانی هستند. در این سن، کودک هنوز در حال رشد مهارت‌های کنترل رفتار، زبان، توجه و تنظیم هیجان است؛ بنابراین آموزش مستقیم والدین می‌تواند تاثیر زیادی بر محیط روزانه او داشته باشد.

CDC توصیه می‌کند پیش از استفاده از دارو در کودکان خردسال، آموزش والدین در مدیریت رفتار امتحان شود. این رویکرد می‌تواند رفتار، کنترل کودک و رابطه او با والدین را بهبود دهد، بدون اینکه کودک در سن پایین در معرض عوارض احتمالی دارو قرار گیرد.

درمان کودکان کم‌سن ممکن است شامل این موارد باشد:

• آموزش والدین برای مدیریت رفتار
• تنظیم برنامه خواب و بیداری
• کاهش تنش و بی‌نظمی محیط خانه
• بازی‌های ساختارمند و کوتاه
• تمرین صبر کردن و رعایت نوبت
• تقویت زبان و مهارت‌های ارتباطی
• هماهنگی با مهدکودک یا پیش‌دبستانی
• بررسی مشکلات رشدی یا هیجانی همراه

دارودرمانی در این سن فقط در شرایط خاص و پس از ارزیابی دقیق توسط پزشک متخصص مطرح می‌شود. والدین نباید براساس توصیه اطرافیان، تجربه کودک دیگر یا مطالب اینترنتی برای کودک دارو یا مکمل شروع کنند.

درمان بیش فعالی کودکان بدون دارو؛ واقعیت چیست؟

عبارت «درمان بیش فعالی بدون دارو» برای بسیاری از والدین جذاب است؛ زیرا ممکن است درباره عوارض دارو نگرانی داشته باشند. با این حال، این عبارت نباید به وعده کنار گذاشتن دارو برای همه کودکان تبدیل شود.

درمان بدون دارو می‌تواند شامل مداخلات علمی و ساختارمند باشد، از جمله:

• آموزش والدین
• رفتاردرمانی
• مداخلات مدرسه
• آموزش مهارت‌های خودتنظیمی
• مدیریت اضطراب یا مشکلات هیجانی
• تنظیم برنامه خواب و فعالیت
• رسیدگی به اختلال یادگیری
• کاهش تعارض‌های خانوادگی

این روش‌ها در بسیاری از کودکان بسیار مهم و موثر هستند. در کودکان خردسال یا مواردی با شدت کمتر، ممکن است مداخلات رفتاری بخش اصلی برنامه درمان باشند.

اما در برخی کودکان، شدت علائم به اندازه‌ای است که مشکلات توجه، تکانشگری یا عملکرد مدرسه با مداخلات غیردارویی به تنهایی به اندازه کافی بهبود پیدا نمی‌کنند. در چنین شرایطی ممکن است پزشک دارو را در کنار رفتاردرمانی پیشنهاد کند.

درمان بدون دارو به معنی نادیده گرفتن ADHD نیست. این رویکرد یعنی استفاده از مداخلات علمی مانند آموزش والدین، رفتاردرمانی، ساختاردهی محیط و همکاری با مدرسه. در بعضی کودکان این مداخلات کافی هستند و در بعضی دیگر، دارو نیز بخشی از برنامه درمان خواهد بود.

آیا دارو برای بیش فعالی کودکان لازم است؟

همه کودکان دارای ADHD به دارو نیاز ندارند. از طرف دیگر، نباید دارو را برای تمام کودکان نامناسب یا خطرناک معرفی کرد.

تصمیم درباره دارو به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• سن کودک
• شدت علائم
• میزان اختلال در عملکرد
• پاسخ به رفتاردرمانی
• شرایط خانه و مدرسه
• وجود اضطراب، مشکلات خواب یا اختلالات همراه
• سابقه پزشکی کودک
• نظر پزشک یا روانپزشک کودک

داروهای مورد استفاده برای ADHD در گروه‌های محرک و غیرمحرک قرار می‌گیرند، اما انتخاب نوع دارو، مقدار مصرف و زمان‌بندی آن فقط باید توسط پزشک انجام شود.

والدین نباید:

• داروی کودک دیگری را امتحان کنند؛
• مقدار مصرف را خودسرانه تغییر دهند؛
• دارو را ناگهانی قطع کنند؛
• فقط براساس نظر معلم دارو شروع کنند؛
• مکمل یا ترکیبات گیاهی را بی‌خطر فرض کنند.

راهنمای NICE درمان ADHD را بر پایه نیازهای فردی کودک تنظیم می‌کند و مداخلات محیطی، آموزش والدین، حمایت روانشناختی و در موارد لازم دارودرمانی را در کنار هم قرار می‌دهد.

نگرانی والدین درباره دارو

بعضی والدین نگران هستند که دارو شخصیت کودک را تغییر دهد، باعث وابستگی شود یا او را بیش از حد آرام کند.

این نگرانی‌ها باید با پزشک مطرح شوند. هدف دارودرمانی این نیست که کودک بی‌حال یا مطیع شود. اگر کودک پس از مصرف دارو تغییرات ناخوشایند واضحی دارد، پزشک باید شرایط را بررسی کند.

پیگیری ممکن است شامل بررسی این موارد باشد:

• تغییر شدت نشانه‌ها
• اشتها و وزن کودک
• کیفیت خواب
• خلق و تحریک‌پذیری
• عملکرد در مدرسه
• عوارض احتمالی
• نظر کودک و والدین

نباید دارو را نه «راه حل جادویی» دانست و نه «دشمن کودک». دارو فقط یکی از ابزارهای درمان است و باید تحت نظارت تخصصی استفاده شود.

آیا درمان سریع برای ADHD وجود دارد؟

بعضی مداخلات ممکن است در مدت کوتاه‌تری بخشی از علائم را کاهش دهند، اما مدیریت پایدار ADHD معمولا نیازمند زمان، تمرین و همکاری خانواده و مدرسه است.

کاهش سریع بی‌قراری یا افزایش تمرکز به معنی کامل شدن درمان نیست. کودک همچنان ممکن است به آموزش مهارت، حمایت تحصیلی، تنظیم هیجان و بهبود رابطه با خانواده نیاز داشته باشد.

بهتر است موفقیت درمان فقط با میزان آرام نشستن کودک سنجیده نشود. شاخص‌های مهم‌تر می‌توانند این موارد باشند:

• کمتر شدن درگیری با والدین
• تکمیل بهتر تکالیف
• افزایش اعتمادبه‌نفس
• رابطه بهتر با همسالان
• کاهش رفتارهای خطرناک
• توانایی بیشتر در پیروی از برنامه
• کمتر شدن تجربه شکست و سرزنش

راهکارهای خانگی برای مدیریت بیش فعالی کودک

خانه بخش مهمی از درمان است؛ اما اصطلاح «درمان خانگی قطعی» برای ADHD درست نیست. راهکارهای خانگی می‌توانند مدیریت علائم را آسان‌تر کنند و اثربخشی درمان تخصصی را افزایش دهند.

۱. برنامه روزانه ثابت ایجاد کنید

زمان خواب، بیدار شدن، غذا، تکلیف، بازی و استفاده از صفحه نمایش تا حد امکان مشخص باشد.

کودک دارای ADHD معمولا با تغییرات ناگهانی و برنامه‌های مبهم مشکل بیشتری دارد. بهتر است تغییر برنامه کمی زودتر به او اطلاع داده شود.

۲. دستورها را کوتاه کنید

به جای چند درخواست هم‌زمان، یک دستور روشن بدهید.

نام کودک را صدا بزنید، نزدیک او قرار بگیرید و بگویید:

«لطفا کتاب ریاضی را روی میز بگذار.»

بعد از انجام این کار، مرحله بعدی گفته شود.

۳. تکلیف را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید

یک تکلیف طولانی ممکن است برای کودک طاقت‌فرسا به نظر برسد. می‌توان آن را به بخش‌های ۱۰ یا ۱۵ دقیقه‌ای تقسیم کرد و میان آنها استراحت کوتاه قرار داد.

۴. حواس‌پرتی محیط را کاهش دهید

هنگام تکلیف:

• تلویزیون خاموش باشد؛
• وسایل غیرضروری از روی میز جمع شوند؛
• موبایل در دسترس کودک نباشد؛
• فقط وسایل همان تکلیف روی میز قرار بگیرند.

۵. رفتار مطلوب را دقیق تشویق کنید

به جای «آفرین، بچه خوبی بودی» بهتر است بگویید:

«آفرین که بدون بلند شدن پنج دقیقه تکلیفت را انجام دادی.»

تشویق دقیق به کودک نشان می‌دهد کدام رفتار باید تکرار شود.

۶. پیامدهای روشن و غیرتنبیهی تعیین کنید

قانون و پیامد باید از قبل مشخص باشند. پیامد نباید همراه با تحقیر، تهدید یا تنبیه بدنی باشد.

برای مثال:

«بعد از تمام شدن بخش اول تکلیف، می‌توانی ده دقیقه بازی کنی.»

۷. خواب کودک را جدی بگیرید

کم‌خوابی می‌تواند بی‌قراری، تحریک‌پذیری و مشکلات تمرکز را تشدید کند.

زمان خواب منظم، کاهش صفحه نمایش پیش از خواب و محیط خواب آرام می‌توانند کمک‌کننده باشند.

۸. فعالیت بدنی منظم فراهم کنید

بازی و ورزش برای سلامت جسمی و روانی کودک مفیدند و ممکن است به تنظیم انرژی و خلق کمک کنند. اما ورزش جایگزین درمان تخصصی ADHD نیست.

۹. از چک‌لیست تصویری استفاده کنید

برای فعالیت‌هایی مانند آماده شدن برای مدرسه می‌توان یک فهرست تصویری تهیه کرد:

1. پوشیدن لباس
2. خوردن صبحانه
3. مسواک زدن
4. برداشتن کیف
5. پوشیدن کفش

کودک پس از انجام هر مرحله آن را علامت می‌زند.

۱۰. با مدرسه هماهنگ باشید

بهتر است والدین و معلم روی چند هدف محدود و قابل اندازه‌گیری توافق کنند. گزارش‌های کوتاه و منظم معمولا از پیام‌های طولانی و فقط منفی موثرتر هستند.

چه کارهایی برای کودک بیش فعال مناسب نیست؟

این رفتارها ممکن است شرایط را دشوارتر کنند:

• تنبیه بدنی
• فریاد زدن و تحقیر
• مقایسه کودک با دیگران
• استفاده از برچسب‌هایی مثل تنبل، بی‌ادب یا لجباز
• حذف کامل بازی و فعالیت
• دستورهای طولانی و مبهم
• تغییر مداوم قوانین
• تهدیدهایی که اجرا نمی‌شوند
• محدودیت غذایی شدید بدون نظر متخصص
• قطع یا شروع خودسرانه دارو
• انتظار تمرکز طولانی بدون استراحت
• صحبت درباره مشکل کودک مقابل دیگران

آیا رژیم غذایی ADHD را درمان می‌کند؟

تغذیه متعادل برای سلامت کودک مهم است، اما رژیم غذایی مشخصی که ADHD را برای همه کودکان درمان کند وجود ندارد.

اگر والدین احساس می‌کنند خوراکی خاصی رفتار کودک را تغییر می‌دهد، می‌توانند این الگو را ثبت و با پزشک یا متخصص تغذیه مطرح کنند. حذف گسترده مواد غذایی بدون نظر متخصص ممکن است کودک را در معرض کمبودهای تغذیه‌ای قرار دهد.

نقش روانشناس کودک در درمان بیش فعالی

روانشناس کودک یکی از اعضای مهم مسیر ارزیابی و درمان ADHD است. نقش روانشناس فقط این نیست که از کودک بخواهد آرام‌تر بنشیند یا بیشتر تمرکز کند؛ بلکه شرایط کودک، الگوی رفتار او، ارتباطش با والدین و مشکلاتی که در خانه و مدرسه تجربه می‌کند به صورت کامل بررسی می‌شوند.

کودک دارای ADHD ممکن است بارها به دلیل فراموشکاری، بی‌نظمی، قطع کردن صحبت دیگران یا انجام ندادن تکالیف سرزنش شده باشد. این تجربه‌ها می‌توانند به تدریج اعتمادبه‌نفس او را کاهش دهند و رابطه‌اش با والدین یا همسالان را دشوار کنند.

به همین دلیل، درمان روانشناختی فقط روی کم کردن نشانه‌های ظاهری تمرکز ندارد. روانشناس تلاش می‌کند کودک و خانواده مهارت‌هایی را یاد بگیرند که زندگی روزمره را قابل مدیریت‌تر کنند.

روانشناس کودک چگونه به کودک دارای ADHD کمک می‌کند؟

روانشناس کودک با توجه به سن، شدت علائم و نیازهای خانواده ممکن است در چند حوزه مداخله کند.

ارزیابی رفتاری و هیجانی کودک

در ارزیابی، فقط تحرک و توجه کودک بررسی نمی‌شود. روانشناس به این موضوع نیز توجه می‌کند که آیا اضطراب، مشکلات یادگیری، کمبود اعتمادبه‌نفس، تعارض خانوادگی یا مشکلات خواب در کنار علائم ADHD وجود دارند.

ممکن است کودکی علاوه بر بی‌توجهی، از شکست در مدرسه بترسد. کودک دیگری ممکن است به دلیل سرزنش‌های مداوم، خیلی زود عصبانی شود یا از انجام تکلیف اجتناب کند.

شناخت این عوامل کمک می‌کند برنامه درمان فقط به یک فهرست از رفتارهای نامطلوب محدود نشود.

آموزش والدین

بخش مهمی از درمان، کمک به والدین برای تغییر شیوه مدیریت رفتار است.

والدین یاد می‌گیرند:

• دستورهای کوتاه و مشخص بدهند؛
• انتظارهای متناسب با سن کودک داشته باشند؛
• رفتار مطلوب را سریع و دقیق تشویق کنند؛
• قوانین خانه را محدود و روشن نگه دارند؛
• از پیامدهای قابل پیش‌بینی و غیرتحقیرآمیز استفاده کنند؛
• میان شیطنت عمدی و دشواری در کنترل تکانه تفاوت بگذارند؛
• در زمان عصبانیت وارد بحث‌های طولانی نشوند؛
• رفتار کودک را از شخصیت او جدا کنند.

برای مثال، به جای جمله «تو همیشه بی‌نظمی»، می‌توان گفت:

«مدادها هنوز روی زمین هستند. لطفا اول آنها را داخل جامدادی بگذار.»

در جمله دوم، رفتار مشخص شده و کودک می‌داند دقیقا چه کاری باید انجام دهد.

رفتاردرمانی

در رفتاردرمانی، رفتارهای هدف به صورت روشن و قابل اندازه‌گیری انتخاب می‌شوند.

ممکن است هدف این باشد که کودک:

• تکلیف را با یک یادآوری شروع کند؛
• پنج دقیقه برای نوبت خود صبر کند؛
• وسایل مدرسه را طبق چک‌لیست جمع کند؛
• پیش از قطع صحبت دیگران از علامت توافق‌شده استفاده کند؛
• هنگام عصبانیت، یک توقف کوتاه داشته باشد.

این اهداف باید متناسب با توان کودک باشند. تعیین چند هدف دشوار به صورت هم‌زمان معمولا به شکست و ناامیدی بیشتر منجر می‌شود.

تقویت مهارت‌های خودتنظیمی

کودکان دارای ADHD ممکن است در توقف، فکر کردن و انتخاب واکنش مناسب مشکل داشته باشند.

روانشناس می‌تواند به کودک کمک کند:

• احساسات خود را تشخیص دهد؛
• نشانه‌های شروع عصبانیت را بشناسد؛
• پیش از عمل، مکث کوتاهی ایجاد کند؛
• برای انجام کار برنامه ساده بسازد؛
• از یادآورها و چک‌لیست‌ها استفاده کند؛
• ناکامی و انتظار را بهتر تحمل کند؛
• از روش‌های حل مسئله استفاده کند.

این مهارت‌ها به تدریج و با تمرین در خانه و مدرسه شکل می‌گیرند.

کمک به اعتمادبه‌نفس کودک

کودک دارای ADHD ممکن است بیشتر از دیگران جمله‌هایی مانند «دقت نکردی»، «باز فراموش کردی» یا «چرا نمی‌توانی مثل بقیه باشی؟» را بشنود.

اگر بیشتر بازخوردهای کودک منفی باشند، ممکن است تصور کند در هیچ کاری موفق نیست.

روانشناس به خانواده کمک می‌کند نقاط قوت کودک نیز دیده شوند. توانایی‌هایی مثل خلاقیت، انرژی، علاقه به ساختن، ورزش، هنر، شوخ‌طبعی یا حل مسئله می‌توانند بخشی مهم از هویت کودک باشند.

هدف درمان این نیست که شخصیت کودک تغییر کند؛ هدف این است که او بتواند توانایی‌هایش را با آسیب و تعارض کمتری به کار بگیرد.

آیا روانشناس کودک می‌تواند دارو تجویز کند؟

روانشناس دارو تجویز نمی‌کند. اگر کودک به بررسی دارویی نیاز داشته باشد، تصمیم‌گیری و تجویز باید توسط پزشک یا روانپزشک کودک انجام شود.

روانشناس می‌تواند در کنار درمان دارویی روی رفتاردرمانی، آموزش والدین، مشکلات هیجانی، مهارت‌های خودتنظیمی و هماهنگی با مدرسه کار کند.

این همکاری اهمیت دارد؛ زیرا حتی در صورت کاهش بخشی از علائم با دارو، کودک ممکن است همچنان برای مدیریت تکالیف، روابط، هیجان و اعتمادبه‌نفس به حمایت روانشناختی نیاز داشته باشد.

CDC نیز درمان ADHD را متناسب با سن و شرایط کودک می‌داند و بر همکاری والدین، درمانگران و مدرسه تاکید می‌کند.

درمان بیش فعالی کودک در غرب تهران؛ آوای درون چه کمکی می‌کند؟

اگر در غرب تهران زندگی می‌کنید و کودک شما با بی‌توجهی، تکانشگری، بی‌قراری، افت تحصیلی یا تعارض‌های مداوم روبه‌رو است، ارزیابی روانشناختی می‌تواند به روشن شدن مسیر کمک کند.

در کلینیک روانشناسی آوای درون، تمرکز خدمات مرتبط با ADHD می‌تواند شامل این موارد باشد:

• بررسی رفتاری و هیجانی کودک
• دریافت شرح‌حال از والدین
• بررسی مشکلات کودک در خانه و مدرسه
• آموزش والدین برای مدیریت رفتار
• رفتاردرمانی
• کمک به تنظیم برنامه روزانه
• کاهش تعارض میان والد و کودک
• تقویت مهارت‌های توجه و خودکنترلی
• بررسی اضطراب، پرخاشگری یا مشکلات همراه
• هماهنگی با خانواده برای همکاری با مدرسه

اگر در فرایند ارزیابی، نیاز به بررسی پزشکی یا دارودرمانی مطرح شود، مراجعه به پزشک یا روانپزشک کودک ضروری است. آوای درون نباید جایگزین خدمات پزشکی یا تجویز دارو معرفی شود.

چه زمانی مراجعه به روانشناس کودک مفید است؟

مراجعه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که مشکلات توجه و رفتار:

• باعث درگیری روزانه در خانه شده باشند؛
• روی انجام تکالیف اثر گذاشته باشند؛
• اعتمادبه‌نفس کودک را کاهش داده باشند؛
• رابطه او با همسالان را مختل کرده باشند؛
• با اضطراب، خشم یا احساس شکست همراه باشند؛
• والدین را در مدیریت رفتار درمانده کرده باشند؛
• پس از تذکر و روش‌های معمول همچنان ادامه داشته باشند.

والدین لازم نیست تا شدید شدن همه مشکلات صبر کنند. ارزیابی زودتر می‌تواند از تثبیت چرخه سرزنش، شکست و تعارض جلوگیری کند.

چه زمانی برای بیش فعالی کودک به متخصص مراجعه کنیم؟

همه کودکان گاهی بی‌قرار، حواس‌پرت یا کم‌حوصله می‌شوند. مراجعه به متخصص زمانی اهمیت پیدا می‌کند که این رفتارها مداوم باشند و زندگی کودک را در چند زمینه تحت تاثیر قرار دهند.

معیار اصلی فقط تعداد علائم نیست. متخصص بررسی می‌کند رفتارها چه اثری بر یادگیری، ارتباط با همسالان، آرامش خانواده و احساس کودک نسبت به خودش گذاشته‌اند.

نشانه‌هایی که نیاز به ارزیابی تخصصی دارند

بهتر است برای ارزیابی اقدام شود اگر:

• مشکلات بیش از شش ماه ادامه پیدا کرده‌اند؛
• رفتارها فقط در خانه دیده نمی‌شوند و مدرسه نیز مشکل را گزارش می‌کند؛
• کودک تکالیف را به طور مداوم ناقص رها می‌کند؛
• افت تحصیلی قابل توجهی ایجاد شده است؛
• کودک وسایلش را به شکل مکرر گم می‌کند؛
• روابط او با همسالان آسیب دیده است؛
• رفتارهای تکانشی خطرناک دارد؛
• در خانه تعارض‌های مداوم شکل گرفته‌اند؛
• اعتمادبه‌نفس کودک کاهش یافته است؛
• کودک به دلیل شکست‌های مکرر از مدرسه یا تکلیف دوری می‌کند؛
• اضطراب، مشکلات خواب یا خلق پایین نیز وجود دارند؛
• والدین یا معلم به فکر استفاده از دارو یا مکمل افتاده‌اند.

وجود این نشانه‌ها به معنی تشخیص قطعی ADHD نیست. هدف از مراجعه این است که علت مشکلات دقیق‌تر بررسی و شرایط مشابه از یکدیگر جدا شوند.

NIMH نیز تاکید می‌کند که در ارزیابی ADHD، تداوم علائم، حضور آنها در بیش از یک محیط و تاثیرشان بر عملکرد کودک اهمیت دارد.

چه مشکلاتی ممکن است با ADHD اشتباه گرفته شوند؟

بعضی کودکان رفتارهایی شبیه ADHD نشان می‌دهند، اما علت اصلی مشکل چیز دیگری است. همچنین ممکن است یکی از این شرایط در کنار ADHD وجود داشته باشد.

اضطراب کودک

کودک مضطرب ممکن است به دلیل درگیری ذهنی نتواند روی درس تمرکز کند. او ممکن است بی‌قرار باشد، سوال را ناقص بخواند یا از انجام کارهای دشوار اجتناب کند.

اگر حواس‌پرتی بیشتر در موقعیت‌های اضطراب‌آور دیده می‌شود، لازم است شرایط هیجانی کودک نیز بررسی شود.

اختلال یادگیری

کودکی که در خواندن، نوشتن یا ریاضی مشکل دارد ممکن است تکلیف را رها کند، از کلاس فرار کند یا ظاهرا به توضیح معلم توجه نکند.

گاهی این رفتار به اشتباه تنبلی یا بیش فعالی در نظر گرفته می‌شود؛ در حالی که کودک برای یادگیری به حمایت تخصصی نیاز دارد.

مشکلات خواب

کم‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت می‌تواند باعث حواس‌پرتی، تحریک‌پذیری و بی‌قراری شود.

ارزیابی باید زمان خواب، بیدار شدن‌های شبانه، استفاده از صفحه نمایش و خستگی روزانه کودک را نیز در نظر بگیرد.

مشکلات شنوایی یا بینایی

اگر کودک بخشی از توضیحات معلم را نمی‌شنود یا نوشته‌های تخته را درست نمی‌بیند، ممکن است دستورها را ناقص انجام دهد یا از فعالیت عقب بماند.

بررسی مشکلات جسمی در صورت وجود نشانه‌های مرتبط اهمیت دارد.

فشار خانوادگی یا تجربه پراسترس

مشاجره شدید، جدایی، تغییر خانه، سوگ یا تجربه یک اتفاق آسیب‌زا می‌توانند روی تمرکز، خواب و رفتار کودک اثر بگذارند.

این شرایط به تنهایی ADHD ایجاد نمی‌کنند، اما ممکن است نشانه‌هایی شبیه آن داشته باشند یا علائم موجود را تشدید کنند.

اوتیسم و مشکلات ارتباطی

بعضی کودکان دارای اوتیسم ممکن است در توجه، انعطاف‌پذیری، ارتباط یا تنظیم رفتار مشکل داشته باشند. ADHD و اوتیسم نیز می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.

تشخیص تفاوت یا هم‌زمانی آنها به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.

اختلال نافرمانی مقابله‌ای

کودک دارای مشکلات نافرمانی ممکن است به طور مداوم با قوانین مخالفت کند، زود عصبانی شود یا با بزرگسالان بحث کند.

این مشکل می‌تواند همراه ADHD دیده شود، اما هر مخالفت و لجبازی نشانه ADHD نیست.

تفاوت ADHD با مشکل موقت تمرکز

این جدول فقط برای شناخت اولیه است و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد.

والدین و مدرسه چگونه به کودک بیش فعال کمک کنند؟

همکاری میان خانه و مدرسه یکی از مهم‌ترین بخش‌های حمایت از کودک دارای ADHD است. اگر والدین و معلم روش‌های کاملا متفاوتی داشته باشند، کودک با قوانین متغیر و پیام‌های نامشخص روبه‌رو می‌شود.

نقل قول سوم و پایانی مقاله از CDC:
“Schools can be part of the treatment as well.”
ترجمه: مدرسه نیز می‌تواند بخشی از فرایند درمان باشد.

راهکارهای مناسب در کلاس

معلم می‌تواند:

• کودک را نزدیک خود و دور از رفت‌وآمد زیاد بنشاند؛
• تکالیف را به بخش‌های کوتاه تقسیم کند؛
• دستورها را واضح و یک‌مرحله‌ای بیان کند؛
• از کودک بخواهد دستور را با زبان خودش تکرار کند؛
• بازخورد را سریع و مشخص ارائه دهد؛
• میان فعالیت‌های طولانی استراحت کوتاه در نظر بگیرد؛
• از برنامه تصویری یا چک‌لیست استفاده کند؛
• رفتار هدف را واضح تعریف کند؛
• کودک را مقابل جمع تحقیر نکند؛
• موفقیت‌های کوچک او را نیز ببیند.

CDC برای کودکان مدرسه‌ای، مداخلات رفتاری در کلاس، حمایت‌های آموزشی، آموزش مهارت‌های سازمان‌دهی و همکاری میان والدین، درمانگر و مدرسه را بخشی از برنامه درمان معرفی می‌کند.

گزارش معلم چگونه باشد؟

گزارش‌هایی مانند «امروز خیلی بد بود» اطلاعات کافی به والدین یا متخصص نمی‌دهند.

گزارش بهتر باید رفتاری و مشخص باشد:

• امروز دو بار بدون اجازه از صندلی بلند شد.
• از سه فعالیت، دو فعالیت را کامل کرد.
• در بازی نوبتی سه دقیقه منتظر ماند.
• دفتر ریاضی را با یک یادآوری آماده کرد.

این نوع گزارش به خانواده و روانشناس کمک می‌کند پیشرفت را دقیق‌تر بررسی کنند.

چگونه از کودک در مدرسه حمایت کنیم؟

بهتر است مشکل کودک در حضور همکلاسی‌ها مطرح نشود. تنبیه علنی، جدا کردن تحقیرآمیز یا استفاده مداوم از برچسب «بیش فعال» می‌تواند اعتمادبه‌نفس او را کاهش دهد.

حمایت مناسب یعنی کودک مسئولیت داشته باشد، اما برای انجام آن ابزارهای متناسب دریافت کند.

برای مثال، اگر فراموش کردن تکلیف مشکل اصلی است، می‌توان از چک‌لیست پایان کلاس استفاده کرد؛ نه اینکه هر روز کودک به دلیل فراموشکاری سرزنش شود.

آیا می‌توان از بیش فعالی کودکان جلوگیری کرد؟

بعضی والدین بعد از مشاهده علائم کودک از خود می‌پرسند: «آیا می‌توانستیم با روش تربیتی یا سبک زندگی متفاوت از ایجاد بیش فعالی جلوگیری کنیم؟»

برای ADHD پیشگیری قطعی و تضمین‌شده‌ای وجود ندارد. این اختلال معمولا زمینه عصبی رشدی و ژنتیکی دارد و نتیجه یک اشتباه مشخص در تربیت کودک نیست. به همین دلیل، والدین نباید خود را بابت ایجاد علائم سرزنش کنند.

با این حال، ایجاد محیطی منظم و حمایت‌کننده می‌تواند شدت بعضی مشکلات رفتاری، تحصیلی و هیجانی کودک را کاهش دهد. شناسایی زودهنگام علائم نیز کمک می‌کند کودک پیش از تجربه شکست‌های مکرر، حمایت مناسب دریافت کند.

چه اقداماتی می‌توانند به کاهش مشکلات کمک کنند؟

خواب منظم و کافی

کم‌خوابی می‌تواند حواس‌پرتی، تحریک‌پذیری و بی‌قراری را بیشتر کند. بهتر است کودک برنامه خواب و بیداری تقریبا ثابتی داشته باشد و استفاده از موبایل، تبلت و تلویزیون پیش از خواب محدود شود.

خواب منظم ADHD را درمان نمی‌کند، اما می‌تواند شرایط روزانه کودک را قابل مدیریت‌تر کند.

برنامه روزانه قابل پیش‌بینی

کودکان دارای مشکلات توجه و برنامه‌ریزی معمولا با محیط‌های مبهم و تغییرات ناگهانی دشواری بیشتری دارند.

برنامه تصویری صبح، زمان تکلیف، بازی، غذا و خواب به کودک کمک می‌کند بداند در هر مرحله چه انتظاری از او وجود دارد. استفاده از روتین، کاهش عوامل حواس‌پرتی و تقسیم فعالیت‌های بزرگ به مراحل کوچک، از راهکارهای رفتاری توصیه‌شده برای حمایت از کودکان دارای ADHD هستند.

کاهش تنش و تعارض در خانه

مشاجره، تنبیه غیرقابل پیش‌بینی و تغییر مداوم قوانین، علت اصلی ADHD نیستند؛ اما می‌توانند رفتارهای تکانشی، اضطراب و تعارض‌های کودک را تشدید کنند.

بهتر است والدین روی چند قانون محدود و روشن توافق کنند و برای رفتارهای مشخص، پیامدهای قابل پیش‌بینی داشته باشند.

فعالیت بدنی منظم

بازی و تحرک برای سلامت جسمی، خواب، خلق و تنظیم انرژی کودک مفید هستند. فعالیت بدنی باید بخشی طبیعی از برنامه روزانه کودک باشد، نه مجازاتی برای «تخلیه بیش فعالی».

ورزش به تنهایی درمان ADHD نیست و نباید جای رفتاردرمانی، آموزش والدین یا سایر مداخلات تخصصی را بگیرد.

مدیریت استفاده از صفحه نمایش

استفاده طولانی و بی‌برنامه از صفحه نمایش می‌تواند زمان خواب، فعالیت بدنی و تعامل خانوادگی را کاهش دهد.

بهتر است زمان استفاده از موبایل، بازی و تلویزیون مشخص باشد و صفحه نمایش در زمان تکلیف، غذا و پیش از خواب کنار گذاشته شود.

شناسایی زودهنگام مشکلات یادگیری

گاهی کودک به دلیل دشواری در خواندن، نوشتن یا ریاضی، از تکلیف فرار می‌کند یا بی‌توجه به نظر می‌رسد.

بررسی زودهنگام مشکلات یادگیری می‌تواند از شکل‌گیری احساس شکست، افت اعتمادبه‌نفس و تعارض مداوم با والدین جلوگیری کند.

برای جلوگیری از بیش فعالی کودکان چه کنیم؟

پاسخ علمی این است که راهی برای پیشگیری قطعی از ADHD وجود ندارد. اما والدین می‌توانند با خواب منظم، فعالیت بدنی، کاهش تنش خانه، برنامه روزانه روشن، تعامل مثبت، محدود کردن صفحه نمایش و مراجعه زودهنگام به متخصص، شدت مشکلات رفتاری و تحصیلی را کاهش دهند.

این اقدامات جای تشخیص و درمان تخصصی را نمی‌گیرند، اما محیط مناسب‌تری برای رشد و یادگیری کودک فراهم می‌کنند. این بخش مطابق بریف باید بدون وعده پیشگیری قطعی نوشته شود.

سوالات متداول درباره بیش فعالی کودکان

بیش فعالی در کودکان چیست؟

بیش فعالی یا ADHD یک اختلال عصبی رشدی است که می‌تواند با بی‌توجهی، فعالیت بیش از حد و تکانشگری همراه باشد.

برای مطرح شدن احتمال ADHD، علائم باید مداوم باشند، در بیش از یک محیط دیده شوند و روی درس، روابط یا زندگی روزانه کودک اثر بگذارند. یک دوره کوتاه حواس‌پرتی یا شلوغی برای تشخیص کافی نیست.

پیش فعال درست است یا بیش فعال؟

املای صحیح این عبارت در فارسی بیش فعال است. «پیش فعال» یک غلط رایج نوشتاری است و اصطلاح علمی محسوب نمی‌شود.

با این حال، بهتر است به جای برچسب «بچه بیش فعال»، از عبارت‌هایی مانند «کودک دارای ADHD» یا «کودک دارای مشکلات توجه و کنترل تکانه» استفاده شود.

علائم بیش فعالی در کودکان ۶ ساله چیست؟

بی‌قراری در کلاس، بلند شدن مکرر از صندلی، ناقص ماندن تکالیف، قطع کردن حرف دیگران، ناتوانی در انتظار، گم کردن وسایل و نیاز به یادآوری مداوم از نشانه‌های احتمالی هستند.

اما در شش سالگی، بخشی از بی‌نظمی و تحرک می‌تواند طبیعی باشد. علائم زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که شدیدتر از انتظار سنی باشند، ادامه پیدا کنند و در خانه و مدرسه مشکل ایجاد کنند.

فرق کودک پرانرژی با کودک بیش فعال چیست؟

کودک پرانرژی معمولا در بعضی موقعیت‌ها تحرک زیادی دارد، اما می‌تواند در محیط ساختارمند رفتار خود را بهتر تنظیم کند.

در ADHD، مشکلات توجه، تکانشگری یا فعالیت بیش از حد معمولا در موقعیت‌های مختلف دیده می‌شوند و ممکن است بر تکلیف، روابط و نظم روزانه اثر بگذارند. با این حال، این مقایسه برای تشخیص قطعی کافی نیست.

درمان بیش فعالی کودکان چیست؟

درمان ADHD ممکن است شامل آموزش والدین، رفتاردرمانی، همکاری مدرسه، تنظیم خواب و برنامه روزانه و در برخی کودکان دارودرمانی زیر نظر پزشک یا روانپزشک کودک باشد.

برنامه درمان باید براساس سن، شدت علائم، مشکلات همراه و نیازهای کودک تنظیم شود. منابع معتبر نیز درمان ADHD را چندبخشی و متناسب با شرایط هر کودک معرفی می‌کنند.

آیا بیش فعالی کودکان بدون دارو درمان می‌شود؟

رفتاردرمانی، آموزش والدین و حمایت مدرسه می‌توانند در بعضی کودکان بخش اصلی درمان باشند؛ به‌ویژه در سنین پایین‌تر.

اما نمی‌توان وعده داد که همه کودکان بدون دارو بهبود کافی پیدا می‌کنند. نیاز یا عدم نیاز به دارو باید براساس شدت مشکلات و ارزیابی پزشک مشخص شود.

درمان ADHD در کودکان زیر ۶ سال چیست؟

در کودکان خردسال، آموزش والدین در مدیریت رفتار و رفتاردرمانی معمولا در اولویت قرار می‌گیرند. هدف این است که محیط خانه منظم‌تر شود و والدین روش‌های موثرتری برای تقویت رفتار مطلوب یاد بگیرند.

مطرح شدن دارو در این سن نیازمند بررسی دقیق پزشک متخصص است و والدین نباید دارو یا مکملی را خودسرانه شروع کنند.

آیا درمان خانگی برای بیش فعالی وجود دارد؟

راهکارهای خانگی مانند برنامه ثابت، خواب منظم، دستورهای کوتاه، تقسیم تکلیف، کاهش حواس‌پرتی و تشویق رفتارهای مطلوب کمک‌کننده هستند.

این روش‌ها بهتر است «راهکارهای خانگی برای مدیریت علائم» نامیده شوند، نه درمان خانگی قطعی. خانه بخش مهم مسیر درمان است، اما جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد.

آیا قند باعث بیش فعالی می‌شود؟

مصرف قند به تنهایی علت قطعی ADHD شناخته نمی‌شود. تغذیه می‌تواند روی انرژی، خواب و حال عمومی کودک اثر بگذارد، اما حذف خودسرانه خوراکی‌ها روش تشخیص یا درمان ADHD نیست.

در صورت نگرانی درباره تغذیه یا واکنش کودک به خوراکی مشخص، بهتر است موضوع با پزشک یا متخصص تغذیه مطرح شود.

آیا موبایل و تبلت باعث ADHD می‌شوند؟

استفاده زیاد از صفحه نمایش به تنهایی برای اثبات ایجاد ADHD کافی نیست. با این حال، استفاده بی‌برنامه می‌تواند خواب، فعالیت بدنی و تمرکز روزانه کودک را تحت تاثیر قرار دهد.

مدیریت زمان صفحه نمایش بخشی از سبک زندگی سالم است، اما به تنهایی درمان ADHD محسوب نمی‌شود.

آیا تست آنلاین بیش فعالی قابل اعتماد است؟

تست آنلاین ممکن است فقط نشان دهد که ارزیابی بیشتر مفید است. نتیجه آن برای تشخیص قطعی یا شروع درمان کافی نیست.

تشخیص نیازمند بررسی سابقه رشد، رفتار در خانه و مدرسه، گزارش والد و معلم، میزان اختلال عملکرد و شرایط مشابه مانند اضطراب، اختلال یادگیری و مشکلات خواب است.

آیا روانشناس کودک داروی بیش فعالی تجویز می‌کند؟

خیر. روانشناس کودک دارو تجویز نمی‌کند.

روانشناس می‌تواند در ارزیابی روانشناختی، رفتاردرمانی، آموزش والدین، مدیریت مشکلات هیجانی و همکاری با مدرسه نقش داشته باشد. تجویز دارو بر عهده پزشک یا روانپزشک کودک است.

چه زمانی باید برای بیش فعالی کودک به متخصص مراجعه کنیم؟

وقتی علائم برای مدت طولانی ادامه دارند، در خانه و مدرسه دیده می‌شوند یا موجب افت تحصیلی، مشکلات روابط، رفتارهای خطرناک و تعارض مداوم شده‌اند، ارزیابی تخصصی مفید است.

همچنین اگر کودک اضطراب، مشکلات خواب، اختلال یادگیری، پرخاشگری شدید یا کاهش اعتمادبه‌نفس دارد، بهتر است مراجعه به تعویق نیفتد.

درمان بیش فعالی کودک در غرب تهران چگونه انجام می‌شود؟

والدین ساکن غرب تهران می‌توانند برای بررسی روانشناختی علائم، آموزش والدین و رفتاردرمانی به روانشناس کودک مراجعه کنند.

در کلینیک روانشناسی آوای درون، تمرکز خدمات روانشناختی بر شناخت الگوی رفتار کودک، آموزش خانواده، کاهش تعارض‌ها و حمایت از عملکرد کودک در خانه و مدرسه است. در صورت نیاز به ارزیابی پزشکی یا دارو، ارجاع به پزشک یا روانپزشک کودک ضروری خواهد بود.

جمع‌بندی

بیش فعالی کودکان فقط به معنی تحرک یا شیطنت زیاد نیست. ADHD می‌تواند بر توجه، برنامه‌ریزی، کنترل تکانه، انجام تکالیف، رابطه با همسالان و آرامش خانواده اثر بگذارد.

کودک دارای ADHD تنبل، بی‌ادب یا لجباز نیست. بسیاری از رفتارهایی که اطرافیان عمدی می‌دانند، ممکن است از دشواری کودک در تنظیم توجه و کنترل واکنش ناشی شوند.

از سوی دیگر، هر کودک پرتحرک یا حواس‌پرت نیز ADHD ندارد. اضطراب، مشکلات خواب، اختلال یادگیری، فشار خانوادگی و مشکلات جسمی یا حسی می‌توانند علائمی شبیه ADHD ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص باید توسط متخصص و با بررسی رفتار کودک در بیش از یک محیط انجام شود.

درمان بیش فعالی کودکان معمولا چندبعدی است و می‌تواند آموزش والدین، رفتاردرمانی، حمایت مدرسه، تنظیم سبک زندگی و در بعضی کودکان دارودرمانی تحت نظر پزشک را شامل شود.

هدف درمان، خاموش کردن انرژی یا تغییر شخصیت کودک نیست. هدف این است که او بتواند توجه، رفتار و هیجان خود را بهتر مدیریت کند و تجربه موفقیت بیشتری در خانه، مدرسه و روابط داشته باشد.

اگر کودک شما با بی‌توجهی شدید، تکانشگری، بی‌قراری، افت تحصیلی، فراموشکاری یا تعارض‌های مداوم در خانه و مدرسه روبه‌رو است، ارزیابی روانشناختی می‌تواند مسیر مناسب حمایت را روشن‌تر کند.

ما در کلینیک روانشناسی آوای درون تلاش می‌کنیم رفتار کودک را بدون قضاوت و با توجه به شرایط رشدی، هیجانی، خانوادگی و آموزشی او بررسی کنیم.

خدمات مرتبط می‌توانند شامل ارزیابی روانشناختی، آموزش والدین، رفتاردرمانی، کاهش تعارض‌های خانوادگی و کمک به هماهنگی خانه و مدرسه باشند. در صورت مطرح شدن نیاز به دارو یا بررسی پزشکی، مراجعه به پزشک یا روانپزشک کودک ضروری است.

کلینیک روانشناسی آوای درون
تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، پلاک ۹۴
تلفن: ۰۲۱۸۸۳۶۶۶۴۴
ساعت کاری: همه روزه از ساعت ۹ صبح تا ۹ شب

این مقاله برای افزایش آگاهی والدین نوشته شده است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی نیست.